Onze website gebruikt cookies om je surfervaring te verbeteren. Om deze website optimaal te gebruiken vragen we je om akkoord te gaan met ons gebruik van cookies.

Ik ga akkoord liever niet.

Deprecated: Function strftime() is deprecated in /data/sites/web/webdoosio/subsites/klanten.webdoos.io/liberas/views/magazineartikel.php on line 13
Longread

‘De Liberale Volksbond in het strijdperk’

Uit onvrede met het programma en de kandidaten van de Brusselse Liberale Federatie gaat de Liberale Volksbond van het arrondissement Brussel bij de parlementsverkiezingen van 1921  met een eigen lijst naar de kiezer. Julius Hoste jr. en Het Laatste Nieuws ondersteunen.

Sébastien Baudart
10 January 2022

Opkomen met een Vlaamse liberaal-democratische lijst

‘De leden worden verzocht al het mogelijke te doen om […] aanwezig te zijn, daar de algemeene vergadering een belangrijke beslissing zal te nemen hebben met het oog op de aanstaande verkiezingen’.1 Met deze woorden roept de Liberale Volksbond van het arrondissement Brussel in de Brusselse liberale krant Het Laatste Nieuws zijn leden op voor de ‘groote algemeene vergadering’ van 3 oktober 1921. Op die vergadering nemen de leden een motie aan waarin ze de ‘uitdrukkelijken wensch’ uitspreken ‘met een Vlaamsche liberaal-demokratische lijst op te komen’2 bij de parlementsverkiezingen van 20 november 1921. Twee weken later hakt de volgende algemene vergadering de knoop definitief door: de Volksbond komt op met een eigen lijst.

De Liberale Volksbond van het arrondissement Brussel

In 1909 richten Brusselse liberale flaminganten de Liberale Volksbond van het arrondissement Brussel op, naar het voorbeeld van de Antwerpse en Gentse Volksbonden. Hun bedoeling is de Vlaamse liberalen in en rond Brussel te verenigen en een tegengewicht te bieden voor de Franstalige dominantie binnen de Brusselse Liberale Partij. Vader en zoon Julius Hoste, uitgevers van onder andere Het Laatste Nieuws, zijn drijvende krachten van de vereniging. De Volksbonders richten zich onder andere tot arbeiders, bedienden en landbouwers, wiens taal- en materiële belangen ze willen verdedigen. De vereniging krijgt een brede werking met jongeren- en vrouwenafdelingen, toneel- en onderwijsafdelingen en een mutualiteit of Onderlinge Bijstand. In verschillende gemeenten worden ook lokale afdelingen opgericht. In 1912 komt het uit protest tegen de samenstelling van de Brusselse liberale lijst bijna tot de vorming van een scheurlijst. Tijdens de verkiezingscampagne van 1921 staat de Volksbond onder leiding van voorzitter Cesar Vanden Bergen, ondervoorzitter Julius Hoste jr. en secretaris Jan Hereng.

Victor Heymans, foto in Het Laatste Nieuws van 28 oktober 1921, p. 1.

Victor Heymans trekt de lijst

Lijsttrekker voor de Kamer wordt Victor Heymans, lid van de Volksbond, oud-leraar aan de Brusselse Normaalschool Karel Buls en algemeen secretaris van het Liberaal Vlaams Verbond (LVV). Heymans, een in 1861 geboren en naar Brussel uitgeweken Mechelaar, is niet aan zijn proefstuk toe: in 1891 stichtte hij in Mechelen de op arbeiders gerichte Liberale Voorwacht, die hij na verloop van tijd een gelijkwaardige positie ten opzichte van de Liberale Vereniging van de burgerij wist te geven. In 1897 was hij ook een van de stichters van de Liberale Werkliedenpartij of Parti Ouvrier Libéral. Een artikel in Het Laatste Nieuws beschrijft hem als ‘een toonbeeld van onbaatzuchtige offervaardigheid, een strijder voor de liberale Vlaamsche gedachten, een nooit vermoeid leeraar voor het naar ontwikkeling snakkende volk’.3

Uitleg en verantwoording

In verschillende artikels in Het Laatste Nieuws komen Heymans en anderen terug op de moeilijke beslissing om met een eigen lijst op te komen, op het eindeloos afwegen van voor en tegen, de gewetensbezwaren, het terugkrabbelen en toch weer doorgaan. De Volksbonders doen er alles aan om hun daden ten opzichte van de lezers te verantwoorden en zoveel mogelijk uitleg te geven, te documenteren en de ‘puntjes op de i’s te zetten’ over het hoe, wat en waarom van de eigen lijst. 

Het relaas gaat als volgt. Na het Liberaal Congres voor de Vlaamse Gewesten in augustus 1921 vraagt en verkrijgt een afvaardiging van het Liberaal Vlaams Verbond (LVV), waar ook de Liberale Volksbond bij aangesloten is, een bijeenkomst met een afvaardiging van de Landsraad van de Liberale Partij over de positie van de Vlaamsgezinde democratische liberalen binnen de partij en op de kieslijsten. De vergadering verloopt hoffelijk en eindigt met ‘wederzijdsche gevoelens van waardering’. Daarop stuurt de Liberale Volksbond op 16 september, wanneer bekend raakt dat Albert Devèze en Adolphe Max de Brusselse liberale lijst zullen trekken, een brief aan de Brusselse Fédération Libérale, met verwijzing naar het onderhoud van het LVV met de Landsraad. De Volksbond vraagt hierin aan de Federatie om te onderhandelen over ‘een passende vertegenwoordiging’ van de Volksbond op de Brusselse liberale lijst. De Federatie geeft geen teken van leven, wat op de algemene vergadering van 3 oktober het voornemen van de Volksbond uitlokt om met een eigen lijst op te komen. Gezien de stilte aan de overkant contacteert De Volksbond ondertussen toch opnieuw de voorzitter van de Landsraad, Antwerpenaar Edouard Pecher, die tracht ‘een toenadering tot stand te brengen’. Maar hij laat ‘den Volksbond weten dat zijn bemoeiingen bij de Liberale Federatie van Brussel schipbreuk geleden [hebben]’. Uiteindelijk, na nog wat aandringen ‘ter gelegenheid van een paar ontmoetingen’, laat de federatie toch van zich horen met een brief gedateerd op 3 oktober.4

De breuk

In deze brief vraagt de Federatie aan de kandidaten van de Volksbond om drie programmapunten te onderschrijven: de Franstalige Gentse universiteit moet onaangetast blijven, de net gestemde bestuurlijke taalwet dient herzien te worden en er mag geen verkorting van de legerdienst naar zes maanden komen. Deze punten zijn echter onverenigbaar met het programma van de Volksbond, die ook benadrukt ‘dat geen enkel van deze drie punten ooit door een liberaal Kongres werd bepaald’.5 Bovendien zouden de kandidaten van de Volksbond zich moeten aansluiten bij de lokale associaties, wat een miskenning van de Volksbond als arrondissementele organisatie inhoudt. Het antwoord zorgt voor de definitieve breuk en de beslissing van de Volksbond op haar algemene vergadering van 16 oktober om effectief met een eigen lijst op te komen. De breuk is niet enkel een gevolg van de taalkwestie, maar gaat veel breder, zoals Julius Hoste uitlegt: ‘Het geldt hier trouwens niet alleen een meeningsverschil in zake taalkwestie, maar nopens gansch de richting van het liberalisme. De Volksbond is niet alleen Vlaamschgezind, maar ook demokratisch, en neemt het in dezen kiesstrijd even beslist voor beide idealen op.6

De lijst

De Volksbond komt voor de Kamer op met een volledige lijst van 26 kandidaten. Na Heymans op de eerste plaats staan kleermaker Jozef Timmermans en meubelmaker Emiel Albertijn op de tweede en derde plaats. Timmermans en Albertijn zijn respectievelijk ook voorzitter en penningmeester van de Onderlinge Bijstand van de Liberale Volksbond. Op de vierde plaats staat leraar Karel Aerts, de vijfde plaats is voor Volksbondvoorzitter Cesar Vanden Bergen. Op plaats acht staat de eerste vrouw: Molenbeeks gemeenteraadslid en oud-schoolbestuurster Marie Stijns-Van Nieuwenhove. Op de rest van de lijst vinden we een mengelmoes van onder anderen onderwijzers, bedienden, arbeiders, ambachtslieden, landbouwers en zelfstandige ondernemers. Handelaar Hendrik Van der Auwera bemant als enige effectieve kandidaat de lijst voor de Senaat.

Een plaats onder de liberale zon

Inhoudelijk beroepen de ‘Vlaamschgezinde liberale demokraten’ van de Volksbond zich op het liberalisme van figuren als Julius Vuylsteke, Jan Van Rijswijck, Karel Buls, Eugène Robert, Paul Janson, Emile Feron en Georges Lorand: ‘we zijn vooruitstrevende vrijzinnigen, diep doordrongen van het bewustzijn, dat de samenleving nog gebukt gaat onder tal van misbruiken en verkeerdheden, die moeten uitgeroeid worden, omdat zij de gelijkheid, de vrijheid, de rechtvaardigheid, en dus ook het volkomen geluk van het menschdom in den weg staan’. Heymans benadrukt ook dat de Volksbond het programma van het Liberaal Congres van 1920 ‘aangenomen’ heeft en laat er geen twijfel over bestaan: ‘wij zijn en blijven een deel van de liberale partij’. Ze willen een tegengewicht bieden voor ‘sommige middens’ die de Liberale Partij in conservatieve en anti-Vlaamsgezinde richting duwen, maar blijven liberalen en ‘eischen [hun] plaats onder de liberale zon’. Hij vergelijkt de huidige situatie met hoe in het verleden de Brusselse Association en Ligue Libérale van elkaar verschilden en beschuldigt de huidige Brusselse Federatie ervan de besluiten van het congres van 1920 te verdraaien.7

Het programma

De Liberale Volksbond trekt naar de kiezer met een breed en gevarieerd programma met onder andere taalkundige, democratische, sociale en economische programmapunten, het einde van de schooloorlog én het vrouwenstemrecht. In Het Laatste Nieuws focust de Liberale Volksbond zijn communicatie vooral op de taalkwestie en op defensie. Wat landsverdediging betreft, beseffen de Volksbonders de noodzakelijkheid van een behoorlijke landsverdediging, maar weigeren ze mee te doen aan ‘militarisme’ en verklaren ze ‘den oorlog aan den oorlog’.8 Daarbij denken ze onder andere aan een staatsmonopolie op de productie van wapens. Ze pleiten ook voor een zo kort mogelijke legerdienst, in garnizoenen dicht bij de woonplaats van de dienstplichtigen. Omtrent de taalkwestie wijdt Heymans een volledig artikel aan de artikelsgewijze bespreking van de Bestuurlijke Gelijkheidswet van 1921, met als conclusie ‘Is dat alles? Wordt daar nu zoo over geroepen? […] De openbare besturen en ambtenaren moeten de taal van de streek kennen, waar zij hun ambt uitoefenen, en van de Belgen, met wie zij moeten omgaan! Is dat te veel vragen?’9 De vernederlandsing van de Gentse universiteit verdedigen ze als een democratische maatregel ten dienste van het volk.

Heymans klaagt in Het Laatste Nieuws ook de rangschikking op de kieslijsten door een select clubje aan, zodat op voorhand al min of meer vastligt wie na de verkiezingen naar het parlement kan. Hij zet ook een boom op over verkozenen die tussen twee verkiezingen dikwijls hun kiezers vergeten en vooral aan hun eigen belang denken. Hij belooft het anders te doen en verbindt er zich toe ‘de zaken van de kiezers te zullen behartigen en niet de [zijne]’.10 Na de verkiezingen is hij voorstander van een driepartijenregering, maar hij betwijfelt de haalbaarheid hiervan na de recente regeringscrisissen. Een conservatief ‘kleriko-liberaal monsterverbond’ ziet hij niet zitten. Wel verwacht hij veel van ‘een demokratische regeering, uit elementen van verschillende partijen samengesteld’.11

‘We dragen in ons die fierheid, dien trots, ons teerbeminde volk te mogen dienen, om mee te werken aan zijn grootheid en aan de duurzame bevestiging van gelijkheid en vrijheid voor de Vlamingen en Walen. In een gemeenschappelijk, machtig en voorspoedig België.’12

Victor Heymans

De Liberale Volksbond in actie

Vanaf 18 oktober vergadert het bestuur van de Volksbond dagelijks. Ze voorzien ook een permanentie om leden, propagandisten en potentiële kiezers te ontvangen en te informeren. In Het Laatste Nieuws staan regelmatig oproepen naar helpende handen: propagandisten (zowel vrouwelijke als mannelijke) om stad en platteland te bewerken, personen voor huisbezoeken, mensen die een fiets bezitten, ‘schrijvers en schrijfsters van adressen’ voor de verzending van propaganda, enzovoort. Lijsttrekker Heymans, tweede op de lijst Jozef Timmermans en Hoste schuimen van Vilvoorde tot Linkebeek en van Lombeek tot Elewijt meetings af om potentiële kiezers te overtuigen.

‘Nooit is op politiek gebied […] een schoonere en meer noodzakelijke strijd aangegaan dan door den Liberalen Volksbond. Aan dien strijd verpanden wij onze volle toewijding en gansch ons hart.’13

Julius Hoste jr.

Julius Hoste jr.

Op de voorpagina van Het Laatste Nieuws van 18 oktober overloopt Julius Hoste jr. onder de titel ‘De Liberale Volksbond in het Strijdperk’14 de hele zaak. De ‘scheuring in het Brusselsch liberalisme’ had volgens hem vermeden kunnen worden als de Liberale Federatie ‘minder noten op haar zang had gehad’. ‘Maar het onvermijdelijke is gebeurd’: ‘er zullen dus bij de aanstaande wetgevende verkiezingen te Brussel twee liberale lijsten zijn’. Hij contextualiseert, wil zich niet ‘in polemieken […] begeven’, betreurt de hele zaak, maar ondersteunt ook de beslissing en de lijst van de Volksbond en roept ten slotte ten strijde. Hoste kreeg zelf ook een plaats op de lijst aangeboden, maar heeft het aanbod afgeslagen: ‘door middel van de pers tot de algemeene volksontwikkeling en tot de zegepraal van het Vlaamsche volksrecht bijdragen is nu eenmaal de levenstaak, die wij als de onze beschouwen, en die wij in volle vrijheid wenschen verder te vervullen’.

Advertentie in Het Laatste Nieuws, 20 november 1921, p. 2.

Het Laatste Nieuws als propagandamachine

Hoste staat dan wel niet op de lijst, hij zet wel de 74.000 dagelijkse exemplaren van Het Laatste Nieuws volop in als propagandamachine voor de Liberale Volksbond. Vanaf eind oktober krijgt lijsttrekker Heymans op de voorpagina van de krant de redactionele ruimte om de Volksbond, zijn programma en de verkiezingsstrijd in lange artikels te duiden. In de hoofding van artikels over de lijstsamenstelling bij de verschillende partijen worden ‘alle Vlaamsche liberale demokraten’ van het arrondissement Brussel opgeroepen om voor de Volksbond te stemmen. Lezers krijgen ook de vraag om de gelezen propaganda, net als dubbel ontvangen propaganda, door te geven aan familie, vrienden, kennissen en buren. Op 11 november houdt redacteur Marcel Stijns op de voorpagina een opmerkelijk pleidooi voor een liberalisme gebaseerd op vrijheid, gelijkheid en broederlijkheid en voor de liberale, Vlaamse en democratische strijd van de Liberale Volksbond. Ook lezersbrieven met Vlaams-liberale, maar ook socialistische en Franstalige, steun aan de Volksbond krijgen een plaats in de krant. Van 9 tot 20 november, de dag van de verkiezingen, publiceert Het Laatste Nieuws in zijn nationale/Brusselse editie dagelijks de volledige lijst van de Volksbond, eerst enkel in tekstvorm, vanaf 16 november ook met de opmaak van een stembiljet. Daarnaast verschijnen er in dezelfde periode ook nog extra advertenties voor lijst ‘nummer 6’, die ook in de Antwerpse uitgave opduiken.

De uitslag

Op 20 november kan de Liberale Volksbond in het kiesarrondissement Brussel voor de Kamer15 3.497 kiezers overtuigen, wat overeenkomt met 1,32 % van de stemmen en geen verkozene. In zijn hoofdartikel ‘De Uitspraak van het Kiezerskorps’ van 22 november16 vat Hoste jr. de algemene politieke situatie als volgt samen: ‘De verkiezingsdag is voorbij. De volksvertegenwoordiging is weinig of niet veranderd, en iedereen is tevreden!’ Hij rept met geen woord over de resultaten van de Liberale Volksvond, maar geeft wel mee dat de kleine partijen er niet in geslaagd zijn de grote partijen te schaden. Daarnaast verheugt hij zich onder andere op de waarschijnlijke verkiezing van wat meer Vlaamsgezinde liberale demokraten, onder wie Bruggeling Jules Boedt.

Victor Heymans maakt in Het Laatste Nieuws van 26 november17 onder de titel ‘Hoog de Harten!’ wel een uitgebreide evaluatie. 3.497 stemmen is ‘meer dan wij konden verwachten’, stelt hij, en wel om volgende redenen: scheurlijsten halen zelden van de eerste keer de gewenste resultaten, de propaganda is laat begonnen, het was een moeilijke taak om de tweehonderdtachtigduizend kiezers en de 123 gemeenten van het arrondissement Brussel te bereiken en kiezers waren bang voor het uitbrengen van een verloren stem. Heymans troost zich met de gedachte dat de Volksbond ten opzichte van de andere kleine partijen niet slecht gescoord heeft en stemmen haalde in alle districten. Ook vindt hij het aanmoedigend dat de lijst van de Volksbond 5,5 % van de stemmen van ‘de groote liberale lijst’18 haalt. ‘Dat er te Brussel Vlaamschgezinde liberalen bestaan, hebben we bewezen’, besluit hij met vertrouwen: ‘dit is een uitslag, die van onbetwistbare beteekenis blijft, vooral met het oog op de toekomst, wanneer het er zal op aankomen, dat ook in het arrondissement Brussel, bij nieuwe verkiezingen, de liberale Vlaamsche democraten uit de hoofdstad hun plicht vervullen tegenover het Vlaamschgezinde liberalisme en de demokratie.’

Bronnen, noten en/of referenties

1. Het Laatste Nieuws, 2 oktober 1921, 3.

2. Het Laatste Nieuws, 5 oktober 1921, 3.

3. Het Laatste Nieuws, 28 oktober 1921, 1.

4. Alle citaten: Het Laatste Nieuws, 14 november 1921, 2.

5. Het Laatste Nieuws, 30 oktober 1921, 1.

6. Het Laatste Nieuws, 18 oktober 1921, 1.

7. Alle citaten: Het Laatste Nieuws, 7 november 1921, 1.

8. Het Laatste Nieuws, 13 november 1921, 5.

9. Het Laatste Nieuws, 15 november 1921, 1.

10. Het Laatste Nieuws, 9 november 1921, 1.

11. Het Laatste Nieuws, 14 november 1921, 1.

12. Het Laatste Nieuws, 30 oktober 1921, 1.

13. Het Laatste Nieuws, 18 oktober 1921, 1.

14. Het Laatste Nieuws, 18 oktober 1921, 1.

15. De Senaatslijst haalt 3506 stemmen, goed voor 1,4 % (geen verkozene).

16. Het Laatste Nieuws, 22 november 1921, 1.

17. Het Laatste Nieuws, 26 november 1921, 1.

18. De ‘groote libérale lijst’ haalt 63.508 stemmen, goed voor 23,9 % en zes zetels. In 1919 haalde ze met 24,4 % eveneens zes zetels.

Databank Belgische verkiezingsuitslagen, geraadpleegd 7.5.2021.

Het Laatste Nieuws, 8 augustus 1909; augustus-november 1921.

Harry Van Velthoven, Zwerver in niemandsland. Julius Hoste en zijn Londens oorlogsdagboek (Gent: Academia Press/Liberaal Archief, 2005).

Nico Wouters, ‘Liberale (Vooruitstrevende) Volksbond’, in: NEVB Online, geraadpleegd 5.5.2021.

Nico Wouters, ‘Victor Heymans’, in: NEVB Online, geraadpleegd 5.5.2021.

Hoe verwijs je naar dit artikel?

Sébastien Baudart, "‘De Liberale Volksbond in het strijdperk’", Liberas Stories, laatst gewijzigd 08/12/2022.
copy url

Colofon

Liberas Stories is een realisatie van cultuurarchief Liberas. Het werd ontwikkeld door Josworld en Webdoos naar een concept van Ruben Mantels. Aan de hand van een ‘Atlas’ en een ‘Magazine’ vertelt Liberas Stories de geschiedenis van het liberalisme en worden de collecties van Liberas gepresenteerd. Deze website werd gelanceerd in juni 2021 en is sindsdien verder uitgebouwd.

De inhoud van dit portaal is bestemd voor Liberas’ erfgoedgemeenschap, maar ook voor studenten, onderzoekers en journalisten en voor iedereen die ons erfgoed wil ontdekken. Het is geen catalogus van onze collectie: die vind je op liberas.eu.

Alle teksten op deze website mogen hergebruikt worden mits het overnemen van de auteurs- en bronvermelding. Alle opmerkingen met betrekking tot Liberas Stories - vragen, aanvullingen, correcties, suggesties voor nieuwe bijdragen - zijn welkom op info@liberas.eu. 

Volg ons op